Autisme ontdekken op latere leeftijd. Hoe ga je om met de diagnose?

Over autisme bij kinderen, jongeren en volwassenen bestaat veel kennis en expertise. Maar hoe autisme bij ouderen eruitziet, is nog grotendeels onontgonnen terrein. Zelfs dát zij autisme hebben is bij gebrek aan goede diagnostiek vaak niet bekend. “Sommige ouderen hebben dertig jaar geworsteld om zich staande te houden.”
autisme, ouderen, bejaarde, senior, oud

Bron: Flickr/ Garryknight

Klinisch psycholoog Rosalien Wilting krijgt soms ’twee uitgeputte mensen’ tegelijk in haar spreekkamer. Niet alleen de 60-plusser met autisme, die na jaren ploeteren heel somber is geworden, maar ook de partner. “Vooral na pensionering kunnen de al langer bestaande problemen escaleren. Opeens zitten partners samen thuis. Frustratie, somberheid en prikkelbaarheid nemen toe. Soms gaat het dan bij beiden mis.”

 

Ouderen met Autisme

Rosalien Wilting, specialist bij de GGZ Eindhoven in de behandeling van ouderen met psychische klachten waaronder autisme, komt zulke voorbeelden vaker tegen. “Mensen hebben soms dertig jaar geworsteld om zich staande te houden. Ze voelen zich eenzaam, hopeloos, soms op het suïcidale af. Ze raken gefrustreerd en depressief of kunnen slecht tegen prikkels uit de omgeving, zonder te weten wat er aan de hand is. Pas als het misloopt, kloppen ze bij ons aan en wordt duidelijk wat er aan de hand is. Zelf zijn ze vaak opgelucht omdat ze nu een verklaring hebben. Voor de partner is het confronterend. Autisme is immers niet te genezen.”

Verschillende soorten uitingen autisme bij ouderen

De psychologe onderscheidt drie groepen: 40 tot 45 procent van haar cliënten met autisme (meer mannen dan vrouwen) heeft een leven lang vrij goed gefunctioneerd op het werk. Vanaf hun 60ste krijgen ze meer moeite met het werktempo of een nieuwe manier van werken. Zij hebben vaak een gezin met kinderen. Na pensionering loopt het dan mis. “Van de partner hoor ik vaak dat het achteraf gezien altijd al moeizaam ging. Zij stond er alleen voor met de kinderen en vond geen weerklank bij moeilijke beslissingen.”

Geen structuur

Een even grote groep bestaat volgens Wilting uit mensen die altijd veel moeite hadden met het behouden van hun baan én kostwinner zijn. “Sommigen kostte het zoveel inspanning dat ze doordeweeks al om acht uur naar bed gingen. Na hun pensioen hebben ze moeite om structuur te vinden, een zinvolle dagbesteding, het huis en de financiën op orde houden. Soms verzanden ze in een volgestouwd huis en raken ze het overzicht kwijt. Totdat de omgeving ingrijpt.”

Niet flexibel

Tot slot onderscheidt ze de categorie ouderen met autisme (circa 15 procent) die al moeite had met flexibel zijn, en die na het wegvallen van de partner heel passief en dwangmatig wordt. Soms spelen ook dementie of een hersenbloeding een rol. “Door het autisme kunnen zij slecht tegen prikkels uit de omgeving. Bijvoorbeeld tegen muziek in het verzorgingshuis, die andere bewoners wel fijn vinden.”

Autisme ouderen onbekend terrein

Ouderen en autisme is volgens Wilting een actueel onderwerp dat meer aandacht verdient. “Op het gebied van kinderen, jongeren en volwassenen is er inmiddels veel kennis en expertise, gericht op omgaan met autisme op school en werk. Maar hoe autisme bij ouderen eruitziet, is nog grotendeels onbekend. Er bestaat wel onderzoek naar cognitieve veroudering. En uit onderzoek van de Universiteit van Cambridge blijkt dat autisme bij volwassenen in Eindhoven twee keer vaker voorkomt dan in andere Nederlandse regio’s. Dat hangt samen met het grote aantal technische werknemers bij Philips, de Technische Universiteit en chipsfabrikant ASML. Maar verder is het een vrij nieuw vakgebied.”

Pionieren

Wilting begon zich vijf jaar geleden te verdiepen in autisme bij ouderen: hoe herken je het, hoe uit het zich, welke hulp hebben autistische ouderen nodig? “Ons team voelt zich een pionier, omdat theorie en wetenschap nog weinig richting geven. Wij worden wijzer van onze cliënten en hun naasten.” Het team ten behoeve van ouderen met autisme geeft geregeld scholing, onder anderen aan huisartsen, en verricht consultaties.
Uit diverse internationale onderzoeken blijkt dat 60 tot 100 op de 10.000 mensen leidt aan een autismespectrumstoornis, waaronder het syndroom van Asperger en PDD-NOS. Hoe groot de groep ouderen is, is niet bekend. “Maar hun aantal zal constant zijn. Autisme duurt immers levenslang”, zegt Wilting.

Herkennen van autisme bij ouderen

De huisarts herkent autisme maar zelden, zo toont recent onderzoek aan, dat werd verricht door de Vrije Universiteit in Amsterdam en de Nederlandse Vereniging voor Autisme (NVA). Bij jongeren tot 18 jaar ontdekt de huisarts in 1 procent van de gevallen autisme, bij ouderen slechts in 0,7 procent. Zorgelijk, vindt de NVA. Want zo krijgen de patiënten niet de goede begeleiding.
Om autisme bij ouderen beter te herkennen, maakt Wilting bij haar scholingscursussen gebruik van ervaringsverhalen. “Gedrag, hoe iemand spreekt en wat hij zegt, geven veel informatie.” Ze begrijpt wel waarom hulpverleners zo’n moeite hebben met het vaststellen van autisme. “Mensen met autisme kunnen vaak klachten bij de huisarts niet goed duidelijk maken. En er bestaan geen korte vragenlijsten – zoals voor depressie – waarmee de huisarts autisme snel kan opsporen. Bovendien kun je autisme vaak veel minder aan iemand zien dan depressie. Dat betekent niet dat deze mensen niet lijden, of dat ze geen gevoel hebben. Ze kunnen er alleen geen woorden voor vinden.” Daarom betrekt Wilting altijd ook de partner of volwassenen kinderen bij de hulp aan ouderen met autisme. “Zij kunnen vertellen wat er aan de hand is.”

 

Behandelen autisme ouderen

Vroege diagnose en begeleiding zou ouderen met autisme veel – onbegrepen – psychische en praktische ellende hebben gescheeld, zegt Wilting. “Maar ook de behandeling is nog pionierswerk. Naar de effecten van cognitieve gedragstherapie en mindfulness is nog veel onderzoek nodig. Zelf denk ik dat behandeling niet bij iedereen effectief is, maar ook dat moet worden onderzocht.”
Zij kijkt goed naar wat iemand wil: hulp bij het verbeteren van de relatie? Bepaalde vaardigheden aanleren? Zinvolle dagbesteding? Hulp bij praktische problemen? “Soms behandel ik de depressie of de angststoornis. Of ik geef mensen en hun partner informatie over autisme, waardoor ze elkaar beter begrijpen.” De individuele verschillen tussen ouderen met autisme zijn volgens Wilting veel groter dan de overeenkomsten. “Dat vergt nóg beter nadenken over diagnostiek en behandelmogelijkheden. Mijn ervaring is dat mensen heel graag willen meedenken over de behandeling zodra ze zich gehoord weten.”
 Zie ook: www.autisme.nl

 

Dit verhaal is eerder gepubliceerd in Dagblad van het Noorden
About Redactie

Gezondheid & Co is een co-productie van de redactie van Dagblad van het Noorden, Leeuwarder Courant en 35 weekbladen in de provincies Groningen, Drenthe, Friesland en Flevoland. Gezondheid & Co wordt uitgegeven door uitgever NDC Mediagroep.

Comments

  1. Ik weet eindelijk waarom ik het altijd zo moeilijk heb gehad, en nog steeds. Ben 63 jaar, heb altijd gevoeld dat er iets met me aan de hand is, maar wist niet wat!

  2. Ik ben 58 jaar, ik heb het altijd moeilijk gehad en heb me nooit verbonden gevoeld zelfs niet met mijn eigen familie. Ik heb zelf een gezin gehad en ook hier voelde ik me een buitenstaander. Ik heb angst en paniekstoornissen gehad en depressies komen steeds terug. Nu pas weet ik wat er aan de hand is.
    Ik heb heel vaak gewild dat ik nooit geboren was, maar ik zou mezelf nooit iets aan doen.
    Volgende week krijg ik de uitslag na maanden onderzoeken en testen te hebben gehad.

  3. Heel erg herkenbaar! Altijd geweten dat er iets met me aan de hand is, maar pas de laatste jarem gaat het “dagen”.

  4. Vandaag de uitslag gekregen. De diagnose is Asperger Syndroom.

    • wij hebben als ouders na de zoveelste heftige confrontatie met onze zoon het verdacht dat hij lijd aan autisme en zijn ten einde raad. Huisarts heeft ook niet echt een oplossing. Zou het raadzaam zijn onze zoon te raden zich op autisme te laten testen? Hoe kunnen we hem overtuigen zonder dat hij daarover in woede ontsteekt en waar kan hij voor zo’n test dan eventueel terecht?

      • De huisarts zal hem moeten doorverwijzen en hij zal er zelf moeten instemmen om een onderzoek te laten doen. Mijn ouders hadden ook graag geweten wat er mis was met mij, maar dat is meer dan 40 jaar geleden. Ik was dat ongewenste kind en ik denk dat het wel geholpen had als zij hadden geweten waarom ik was zoals ik was, maar mijzelf had dat zeker toen niet geïnteresseerd. Zij hebben moeite met mij, maar ik niet met mijzelf zou de gedachte geweest zijn.

  5. plaquet willy says:

    ik ben 55 jaar en ik herken mijzelf hier in, goed artikel

    • Nu ik een schriftelijke bevestiging krijg, ben ik niet asperger maar gewoon klassiek autistisch. Daar heb ik wel even moeite mee, omdat asperger de lichtere vorm van autisme is mijns inziens. Ik moet dit een plaats gaan geven.

  6. Oh ja, autistisch. Wat te denken over de eigen wereld die nodig is en was om te overleven? Wat te denken over de moeheid na een dag van overprikkeling en dan thuis te zijn en vervallen in herhaalde bewegingen? Niet in staat om maar enig antwoord te geven op welke manier dan ook naar enig contact met een normaal persoon. Gewoon omdat het dan echt teveel kan worden om te verwerken.

    • willy plaquet says:

      ik ben 55 jaar, en weet nog maar dat ik autistisch ben, al hoewel ik van kinds af al wist dat er met mij wat mis was, ik voelde mij niet thuis bij mijn familie ,was altijd alleen, en ik vertelde nooit wat, ik win als kind gepest, en ik stotterde tot mijn 30 ste, ik werkte 38 jaar bij dezelfde firma, niemand wilde met mij samen werken, gelukkig had ik een job die ik alleen aan kon ik was bij wijze van spreken meer op mijn werk dan thuis , nu ik thuis ben , ben ik depresief , niemand weet waarom ik zeg nog altijd niks, ik hen een paar heel goede vrienden maar stond op het punt ze te verliezen, nu ik weet at ik heb proberen ze mij te helpen en te begrijpen, ik hoop dat ik ooit weet wat gelukkig zijn is,

    • Ik herken erg veel in bovenstaande verhalen. Na jaren van onderzoek door diverse specialisten is er begin 2013 een diagnose gesteld: Fibromyalgie. Na 4 maanden pijnrevalidatie ben ik begin 2014 ingestort. Gelukkig was ik aangemeld bij de psychiater voor verdere hulp. Na een jaar therapie waar mijn wereld van pikzwart naar donkergrijs was gegaan heb ik mij laten testen. Ik had het gevoel dat er meer aan de hand moest zijn. En dat klopte. Ik ben dus ook een oudere die heel laat te horen heeft gekregen dat ik erg hoog scoor in het autistisch spectrum. Ook ik ben gepest in mijn jeugd omdat ik.anders was. Had erg veel moeite met leren. Dat dat kwam omdat ik informatie anders verwerkte wist ik toen niet. Na de vele relaties die kapot gingen omdat ik verkeerd begrepen werd ben ik al jaren alleen. Veel vrienden heb ik niet, ook nooit gehad. Liever alleen dan altijd maar te moeten aanhoren dat je het niet goed doet. Ik heb me daardoor op mijn werk gestort. Weken van 60-70 uur werken waren heel normaal. Dan kon ik vergeten. Dat dat niet goed was weet ik nu. Ben nog steeds onder behandeling en heb een grote stap terug gedaan. Ik weet nu waarom ik niet meer mee kan komen in de snel veranderende wereld. De overprikkeling, vermoeidheid, concentratie- en slaapproblemen zijn een gevolg van de veel te late diagnose ASS. Ik ben nu aan het leren hoe ik met mijn beperking om moet gaan. Makkelijk is het niet maar ik krijg nog steeds wel hulp daarbij. De toekomst? Geen idee. Wil daar nog niet te veel over piekeren. Dat doe ik al genoeg.

  7. Sinds kort weten mijn man en ik dat hij Asperger heeft. Ook hij is een zg. oudere.
    Ik ben zijn tweede vrouw en net als zijn eerste vrouw, die ruim twaalf jaar geleden stierf, ben ik ook een zg. sterke vrouw. En nu zeggen zijn dochters (zijn zoon heeft ook Asperger weet hij) dat zowel ik als de schoondochter sterke vrouwen zijn die het Aspergergedrag veoorzaken.’er zijn er twee nodig hè, voor dat gedrag’… Ik voel me zo gelwetst! Leef je eerst jarenlang in onbegrijpelijk onbegrip op de meest vreemde momenten, komen zijn kinderen daar ook nog mee aan.
    Wie heeft er wat begrip voor mij nu?
    Adriana.

    • Het onbegrip duurt voort. Ik weet in ieder geval dat mijn gedrag niets met mijn ex vrouw te maken had. Dat gedrag was er al van kinds af aan.

      • Ik heb sommige familieleden verteld over mijn autisme en mijn diagnose. Weet je welk antwoord ik krijg? Ik moest niet zoveel in het verleden leven. Ze weten het echt niet en ik ben in eerste instantie boos, maar zij zijn dan in mijn ogen meer beperkt dan ik ben met mijn autisme.

    • Adriana ik vind dit heel gemeen dat ze dit zeggen. Dan begrijpen ze echt niets over asperger of over autisme. Het is heel lastig leven met een partner met autisme of asperger. Ik weet er alles van. Ik wilde alleen zijn, ik had een hekel aan feestjes en sociale bijeenkomsten. Ik kon niet mee met mijn vrouw als er een sociale activiteit was enz. Mijn vrouw was niet eens dominant of zg sterk. Zij probeerde mij te begrijpen, maar dat was veel te lastig. Ik wist toen nog niets af van mijn autisme, maar zij had het er zo moeilijk mee, zij huilde en huilde en begreep er niets van. Ik was depressief, ik stikte in mijn gevoelens en wist geen raad met alles en zij hield zoveel van mij en zij stortte uiteindelijk bijna letterlijk in elkaar bij elk moeilijk moment van mij. Uiteindelijk kon ze er niet meer mee leven en zijn wij uit elkaar gegaan. Mijn asperger of autistisch gedrag is een deel van mij en zal nooit anders zijn. Voel je niet schuldig, als je van je man houdt dan is dat voor hem het allerbelangrijkste.

    • Heel veel begrip van mij als kind van…. Laatst ook bij een bijeenkomst geweest over vrouwen van…. en daar lieten ze een filmpje zien (te vinden op Youtube) over vrouwen van mannen met…. Misschien lukt het je om die te bekijken en lotgenoten te vinden.

    • Adriana, ze begrijpen er niets van. ze moeten blij zijn DAT jullie zg sterke vrouwen zijn. zonder dat zouden ze het niet redden. Ik weet dat gelukkig maar het commentaar van de omgeving is iid soms lastig in een aspergerrelatie. Het zou goed voor je zijn naar een partnergroep te gaan bij een instelling in jouw omgeving. succes ii

  8. Wat herkenbaar allemaal…..ik heb mij gemeld bij de arts, die zei in eerste instantie “ik denk van niet” maar ik scoor megahoog bij de tests en het voelt als een verklaring van allerlei moeilijke gevoelens die ik meemaak/gemaakt heb.

  9. Hoera! Las erover in de landelijke bladen. Heb zelf mentaliseringtherapie gehad en me uitbreid verdiept en bekwaamd in het zg. “focusing”, een methodologie die is ontwikkeld door Eugene T. Gendlin. Daarnaast heb ik medicatie van mijn psychiater gekregen en dat alles tezamen doet wonderen: net aan een nieuwe baan begonnen (bijna 59 jaar oud), gelukkig zonder routinewerk. Hierin kan ik zelfs mijn kennis/vaardigheid over focusing gebruiken om de omgang met strategische vraagstukken door de collega’s op een hoger niveau te tillen. Aan iedereen hierboven zou ik willen zeggen: laat je niet kisten, doe er wat aan en laat je vooral niet wijsmaken dat het anderen zijn die het veroorzaken: onzin! Het is nooit te laat iets van je leven te maken. Laat je doorverwijzen door je huisarts en neem geen genoegen met vage praat; deze materie is erg lastig, ook voor behandelaars. Let op: je kunt niet op een achternamiddag even vaststellen ‘hoe het zit’. Mijn behandelaar gaf me zelfs pas medicatie toen zowel hij als ikzelf ervan overtuigd waren welke de diagnose was.

  10. Ik denk dat mijn man ook Asperger heeft. Zoveel moeilijke momenten gehad, altijd het idee er alleen voor te staan. Maar ik heb niet bij de pakken neergezeten. Ben in het begin van ons huwelijk, met 2 kleine kinderen, overspannen geweest. Hij heeft geprobeerd mij te begrijpen en gedaan wat hij kon hierbij. Maar ik voelde me alleen. Ik heb wel veel geleerd van die periode en aan mijzelf gewerkt. Als ik dan niet kreeg wat ik had gedacht dat een ander zou geven, moest ik van mezelf leren houden. En dat leerde ik, ik ben heel sterk geworden, en weet daardoor dat ik niet afhankelijk ben van de reacties van mijn man. Hij is een prettig persoon, betrouwbaar en lief als het er op aan komt. Maar ik verwacht niet te veel van hem, dan valt het alleen maar mee. Heel vaak reageert hij anders als ik hoop. Zijn leven sluipt er bij ons in, zijn leven, zoals hij dat wil. Maar daardoor ben ik me gaan ontwikkelen, doe dingen zoals ik dat wil. En hij vindt alles prima, legt me niets in de weg. Dat vind ik dan wel mooi.Vaak denk ik dat hij me begrijpt, maar niet weet hoe het moet. Hij wil er niet over praten, klap dicht. Geen therapie, dan schiet hij in paniek. Ik denk dat hij als kind ook zich vaak niet gelukkig heeft gevoeld. Was geen makkelijk kind. Soms is er een stilte, omdat wij allebei denken ik heb gelijk. Maar wat is belangrijk? Betrouwbaarheid, leuke dingen die er zijn delen. Hij doet zijn best. Wil ik dat de diagnose ‘asperger’ wordt gesteld? Nee, dan komt hij in een hokje, heb ik misschien gelijk. Maar laat het maar. Pluk de dag. Ik zie het ook soms bij onze kleinkinderen. Maar dan denk ik, wat schiet men er mee op geworden geconfronteerd met ‘anders’ zijn. Wat is anders? Anders is voor mij onbetrouwbaar, agressief naar een ander, oneerlijk. Gelukkig niet. Ik ben van hem blijven houden, al had ik het vaak anders gewild! Maar 42 jaar getrouwd, dat is niet niks, voor allebei! Geluk moet je koesteren. Helemaal in deze tijd.

    • Wat een herkenning zeg. Ben er laat achtergekomen, dat mijn tweede echtgenoot (30 jaar getrouwd en wij zijn 72 en 70) asperge heeft en dit ook in zijn familie zit. Zie het in zijn zoon en ook een kleinkind. Zou dit verhaal zelf geschreven kunnen hebben voor het grootste gedeelte.
      Ik blijf het soms moeilijk vinden, omdat wij een samengesteld gezin zijn met 3 kinderen en inmiddels 9 kleinkinderen.
      Ik draag alles en ben soms op.
      Ben ik alleen met hem, dan kan ik alles aan, maar in combinatie met…oei…
      In deze familie zit Alzheimer op vrij jonge leeftijd ( 72) en dit zou erfelijk zijn in de vrouwelijke lijn. Mijn kinderen en ik hebben altijd het grapje gemaakt van nou de meisjes krijgen het niet maar Walter wel, maar we zorgen goed voor hem.
      Weet inmiddels, dat erfelijk in de vrouwelijke lijn niet klopt en mijn vermoedens van mogelijke dementie van mijn man klopt wel HELAAS…
      Heb de vraag gesteld, zijn asperge/autisme personen gevoeliger voor dementie/alzheimer.
      Ben volop aan het zoeken.

      • Moeilijk, maar blijf trots op jezelf, je bent een sterke vrouw. Het heeft geen zin je nu zorgen te maken over later, leef met de dag, geniet van de mooie momenten. je weet niet hoe het uitpakt. En maak tijd voor jezelf. Houd dat vast! je kan het niet veranderen, maar bent wel verantwoordelijk voor je eigen geluk. Hoe moeilijk ook. Probeer wel te praten over je zorgen, deel ze. Dat begrijpt je man (kinderen, kleinkinderen?) vast. Breng het rustig, anders misschien met je huisarts als je een goede band hebt, of een goede vriendin. Maar nogmaals, ervaar het niet te zwaar. Je zorgen maken om iets dat er nog niet is, is verloren tijd. Pluk de dag.

  11. Dank voor je reactie…..was jaren geleden zorgelozer, maar heb veel, te veel voor mijn kiezen gehad. Doordat wij een samengesteld gezin hebben is er veel te veel te laat ontdekt door mijzelf. Ben wel zo eerlijk te durven stellen, dat ik door omstandigheden TE WEINIG ….voor mijzelf heb gekozen. Langzaam maar zeker komt dit weer terug. Ben nu een brief aan het schrijven van alle gebeurtenissen en ga die t.z.t. aan de huisarts geven. Mijn oude huisarts is plotseling overleden en had daar een zeer goed contact mee, maar gelukkig heeft deze jonge huisarts dezelfde eigenschappen.
    Heb tevens zeer recent contact gezocht met de alzheimer telefoon en daar, ook al zat ik op het goede spoor vertelde men, goede raadgevingen gekregen ook naar mij zelf toe.
    De aanleiding was, dat mijn dochter mij het een en ander begon te vragen over haar stiefvader. Dit was (ja belachelijk!) zo’n opluchting, omdat er nog wel eens een reactie kwam van….ja hoor m’n moeder weer…..
    Heb heel intelligente kinderen/schoonkinderen (dat zegt trouwens niets) met drukke banen en kinderen en ver weg….dus je snapt het wel misschien.

Waar denk jij aan na het lezen van dit artikel?


migraine, hoofdpijn, kater, slapen, slaapprobleem,

Veel Nederlanders slapen slecht. Enquête moet uitvinden waarom

Fonds Psychische Gezondheid lanceert enquête om uit te vinden waarom veel … [Lees verder...]

Esmee_1

Hersenmist – Column Lyme Esmee Kamphuis

De Borrelia burgdorferie bacterie, ook wel de onzichtbare sloper genoemd, veroorzaakt de ziekte van Lyme. Hij kan zich overal in je lichaam begeven en … Lees meer ...

Mislukte tattoo2

Tatoeage? Pas op voor thuisprikkers

Lekkende tatoeages, bibberende lijnen, asymmetrische sterren, etterende wonden en littekens. Echte tatoeëerders met een vergunning zien steeds vaker … Lees meer ...

Nick en Simon

Nick & Simon populair als zaaddonor

Nick & Simon staan bovenaan de verlanglijst van jonge en aanstaande moeders als zij een bekende Nederlander als zaaddonor mogen kiezen. Maar … Lees meer ...

Ander medicijn voor veel schildklierpatiënten

Honderdduizenden mensen met een trage schildklier moeten overstappen naar een ander geneesmiddel. Daarvoor moeten ze naar hun arts of apotheker gaan. … Lees meer ...

‘Nog steeds snoep en fris te koop op school’

Veel middelbare scholen voeren een beleid om in pauzes gezonde voeding aan te bieden, maar toch staan op verreweg de meeste van die scholen nog … Lees meer ...

borrelbrood

Recept borrelbrood

Een heerlijk gerechtje voor bij de borrel of op een lekkere luie zondag, met bijvoorbeeld een kop soep. … Lees meer ...

hsp, kindermishandeling, stemmen, kind, moeilijk, school

De grootste opvoeduitdaging: kinderen die niet luisteren

Niet luisterende kinderen zijn de grootste uitdaging voor ouders. Dat blijkt uit het panel ‘Geef me de vijf’ van GGD Fryslân, waaraan ruim 850 ouders … Lees meer ...

Foto: ANP

Vrouwen onzeker als ze tanden niet gepoetst hebben

Hygiënespecialist SCA, bekend van merken zoals Tempo, Libresse en TENA, gaf onlangs opdracht voor het 'Hygiene Matters'-onderzoek, waarbij in totaal … Lees meer ...

Long, sporten

Longen repareren. Stamcellen die kapot weefsel herstellen

Het is dé droom van iedereen met een longziekte: dat kapotte longen weer gerepareerd kunnen worden. Grote kans dat dit in de toekomst kan. Dankzij … Lees meer ...

Nikos en Tesse spelen samen met blokken in de tuin. Foto: Tine van Knijff

Vrijheid met een vriend op vier poten – Column autisme Tine van Knijff

Tesse had een goede vriendin: Amara. Onze trouwe Hollandse herder is helaas kortgeleden overleden. Ze was al een tijd ziek. Anderhalve week voor haar … Lees meer ...

Tag description
%d bloggers liken dit: