Melk steeds minder populair. Is melk gezond?

We verruilen het klassieke glas melk steeds vaker voor plantaardige vervangers op basis van soja, haver, amandel, rijst, hazelnoot en kokos. Is dat gezonder en wat zijn de gevolgen voor het milieu?

melk
Foto: Shutterstock

Melk

Nederland wordt weleens een land van melkmuilen en kaaskoppen genoemd. Melk is net zo traditioneel Hollandse kost als brood, aardappelen en vlees. Maar melk heeft net als die andere onderdelen van het menu in toenemende mate een slechte reputatie.

In 2012 dronken Nederlanders nog 1133 miljoen liter melk, in 2018 was dat gedaald naar 975 miljoen liter. In die periode ging men kritischer kijken naar bestaande voedingsadviezen, ingegeven door boeken over het onderwerp. Over melk verscheen onder meer het boek Melk de witte sloper (Alissa Hamilton, 2015). Andere factor die de consumptie geen goed deed: een ruimere keuze aan alternatieve dranken.

Daling melkconsumptie

Maar de daling in consumptie begon al veel eerder dan dat er boeken kwamen die melk in twijfel trokken. De consumptie daalde tussen 1980 en 2005 gestaag (in totaal met 25 procent). In 1980 was nog 57 procent van de melk vol en de rest halfvol. In 2005 was nog slechts 9 procent van de gedronken melk vol.

De enorme daling van de consumptie van volle melk in die periode was ingegeven door de verslechterde reputatie van verzadigd vet vanaf de jaren tachtig. Toen rees de overtuiging dat melk het risico op hart- en vaatziekten zou verhogen. Dat is ook waarschijnlijk, maar een nadelige rol van melkvet wordt door een steeds grotere groep wetenschappers en consumenten betwijfeld. De mogelijke gezondheidsconsequenties door verzadigd vet en calorieën worden in Melk de witte sloper ook weggewimpeld. Daarin wordt benadrukt dat het drinken van de witte drank het risico op kanker, het lekkende darmsyndroom en acne zou verhogen. Voor deze door de auteur Hamilton veronderstelde nadelige effecten zijn maar beperkte aanwijzingen.

Allergie

Naast de angst voor een verhoogd risico op ziekten kan een allergie voor koemelkeiwit of het slecht verdragen van melksuiker aanleiding zijn om melk te mijden. Ook hebben sommige mensen het idee dat er door het drinken van melk overmatige slijmvorming optreedt in de mondholte en luchtwegen, alhoewel wetenschappelijk onderzoek dat nooit heeft bevestigd.

melk
Foto: Shutterstock

Vega en vegan

Verder neemt het aantal veganisten toe, evenals het aantal vegetariërs. Die laatste groep wijst melk niet af, maar benadrukt wel dat plantaardige alternatieven duurzamer zijn. En dan is er nog de groep van hoogopgeleide vrouwen die minder melk is gaan drinken, aldus de voedselconsumptiepeiling van het RIVM….maar melk past wel in een gezond voedingspatroon.

Schijf van vijf

De Nederlandse Gezondheidsraad oordeelde in 2015 dat melk wel degelijk goed past in een gezond voedingspatroon. Een hogere melkconsumptie hangt samen met een verlaagd risico op type 2 diabetes, hart- en vaatziekten en kanker aan de dikke darm, blaas, maag en borst. Een verlaagd risico op botbreuken werd niet vastgesteld. In Nederland staat melk daarom in de Schijf van Vijf.

Plantaardige zuivelvervangers op basis van soja, haver, amandel, rijst, hazelnoot en kokos hebben niet dezelfde voedingswaarde als melk…

Alternatieven voor melk

Met reclameslogans als ‘Planten zijn de nieuwe koeien’ richt de industrie zich op mensen die ondanks de adviezen van de Gezondheidsraad en het Voedingscentrum alternatieven zoeken voor melk. De zuivelsector is daar niet blij mee en heeft daarom een politieke lobby georganiseerd tegen het gebruik van het woord ‘melk’ bij het aanprijzen van plantaardige alternatieven.

In juni 2017 bepaalde het Europees Hof van Justitie dat plantaardige producten niet mogen worden verkocht onder de naam van zuivelproducten als boter, kaas en melk, omdat het de consument kan misleiden. Producenten van sojamelk moeten daarom nu sojadrank of sojadrink op de verpakking zetten. Maar kokosmelk mag dan weer wel en een sojaburger ook. Vleesvervangers vallen niet onder de regeling.

Plantaardige zuivelvervangers op basis van soja, haver, amandel, rijst, hazelnoot en kokos zijn er nu volop. De voedingswaarde is doorgaans minder dan die van melk.

amandel melk

Sojadrank maken

Voor het bereiden van één liter sojadrank heb je slechts 120 gram sojabonen en één liter water nodig. Je laat de bonen een dag weken en doet ze dan in een blender. Vervolgens doe je er een liter water bij en giet je het door een schone thee- of kaasdoek. De drank kook je vervolgens tien minuten. De Chinezen bedachten dit procedé al voor onze jaartelling. Van haver, amandelen en rijst kun je op vergelijkbare manier een drank maken. Die dranken bevatten doorgaans weinig calcium en B-vitaminen. Daarom worden die er vaak aan toegevoegd.

Eiwitten

Het eiwitgehalte is doorgaans ook laag. Sojadrink bevat wel evenveel eiwit als melk (3,5 gram per 100 ml), maar dranken als rijstdrank slechts 0,1 gram per 100 ml. Je moet 3 liter rijstdrank drinken om evenveel eiwit binnen te krijgen als met een half glas melk. Plantaardige dranken bevatten ook weinig vet. Havermelk bevat vezel, wat kan helpen om een te hoog cholesterolgehalte in het bloed wat te verlagen, maar bevat verder niet veel voedingsstoffen.

Amandelmelk

Noten, en dus ook amandelen, staan in de Schijf van Vijf omdat ze veel eiwit en gezonde vetten bevatten. Amandelmelk klinkt dan ook gezond, maar in een liter amandeldrink zitten vaak slechts tien amandelen. Om de waterachtige dranken wat lekkerder te maken wordt vaak suiker toegevoegd. In melk zit van nature suiker, in de vorm van lactose.

Is melk gezond?

Kortom, voor mensen die melk niet goed verdragen of liever geen dierlijke producten consumeren zijn die plantendranken een uitkomst, maar om een gezond alternatief te vinden moet je goed op het etiket kijken. Sojamelk komt doorgaans het beste uit de bus. Kies de varianten waaraan calcium en vitamine B2 en B12 zijn toegevoegd en vermijd die met veel toegevoegde suiker. De relatie tussen zuivelalternatieven en gezondheid is door de Gezondheidsraad niet onderzocht.

…maar zijn wel minder schadelijk voor dier en milieu

De productie van een liter melk levert een uitstoot van 1,2 kilo CO2 op terwijl een liter sojadrink overeenkomt met slechts 0,6 kilo CO2. Die broeikasuitstoot is bij de productie vooral zo hoog omdat koeien bij de vertering van plantaardig voedsel methaan produceren. Melkkoeien moeten om melk te kunnen geven eerst een kalfje krijgen. De stierkalfjes die als gevolg daarvan worden geboren, gaan naar de vleesindustrie. Een vegetariër die de drank drinkt, draagt daarom ook bij aan het in stand houden van de bio-industrie. Overigens produceert een koe door eiwitrijke voeding en frequent melken nu ongeveer drie keer zo veel melk als nodig voor het voeden van een kalf.

De zuivelsector is bezig om een deel van de productie te verbeteren, met extra veel aandacht voor duurzaamheid, dierenwelzijn en biodiversiteit. Te hopen is dat de consument bereid is om daar een hogere prijs voor te betalen. Plantaardige dranken blijven beter voor dier en milieu.

Hier vind je alternatieven voor zuivel

Jaap Seidell is hoogleraar voeding en gezondheid bij de VU Amsterdam en Jutka Halberstadt is psycholoog en universitair docent kinderobesitas bij de VU.

Van de auteurs verschenen de boeken ‘Jongleren met voeding & kleine en grote vragen over een leven lang gezond eten’ (2018) en ‘Het voedsellabyrint; een weg uit het doolhof van eetadviezen en trends’ (2014) bij Uitgeverij Atlas Contact.