Waarom schoonmoeders een slechte reputatie hebben

Schoonmoeders. Ze staan er doorgaans niet al te best op. Bemoeizuchtig, überkritisch, claimend. Waaraan danken ze die slechte reputatie nu eigenlijk? Kloppen de clichés wel? Tips over hoe je de kerstboom moet versieren of een diner moet bereiden, zijn goedbedoeld, maar niet prettig.

kerstmarkt, uitstapje, schoonmoeder, schoonmoeders

Grappen over schoonmoeders

Het Joodse spreekwoord ‘Adam was de eerste gelukkige mens, want hij had geen schoonmoeder’ zegt veel over hoe mannen van oudsher tegen de moeders van hun vrouw aankijken. Er zijn ook heel wat harde grappen in omloop waarin schoonmama voor de auto wordt geduwd, geëlektrocuteerd, in beton gestort of anderszins om zeep geholpen. Door hun schoonzoon. Zegt een man tegen zijn baas: ‘Ik wil graag naar de begrafenis van mijn schoonmoeder.’ Antwoordt die baas: ‘Ja, wie niet?!’

Kouwe kant

Toch zijn het in het echte leven meestal niet de mannen die problemen hebben met ‘de kouwe kant’. Het is de relatie tussen de vrouwen die het moeizaamst is. ‘Schoonmoeder en schoondochter kun je samen koken, maar lekker wordt het nooit’, luidt een Frans gezegde dan ook. Het is één van de spreekwoorden die Mineke Schipper samenbracht in haar boek Trouw nooit een vrouw met grote voeten. De professor interculturele literatuurwetenschap vond over de hele wereld verhalen, uitdrukkingen en moppen waarin schoonmoeders en schoondochters als vijanden tegenover elkaar staan. ‘De schoondochter zal van haar schoonmoeder houden op de dag dat steenkool wit wordt’, aldus de Arabieren.

Ruzie, psycholoog

Reden tot echtscheiding

‘Goh, een mosterdgeel behang. Wat een aparte keuze.’ Of: ‘Moet Maxje inmiddels niet eens op z’n eigen kamer slapen?’ Het zijn dit soort opmerkingen waardoor schoonmoeders aan hun reputatie van ‘opdringerig’ en ‘kritisch’ komen. Uit onderzoek van het Engelse Netmums.com, een groot online netwerk voor ouders, blijkt dat een kwart van de tweeduizend ondervraagde vrouwen de omgang met hun schoonmoeder als bijzonder stressvol ervaart. Volgens onderzoek van de Universiteit van Michigan is een ‘bemoeizuchtige’ schoonmoeder zelfs vaak reden tot echtscheiding.

Feestdagen

Het moment bij uitstek waarop onderhuidse irritaties ten aanzien van schoonmoeder de kop opsteken, zijn de feestdagen. Bij het familiediner schiet ze vol in haar passief-agressieve modus en heeft ze commentaar op hoe jij de tafel dekt (‘Wij leggen de servetten altijd links’), op de wijn die je meebracht (‘Was de Bourgogne blanc uit 2013 op?’), op de jurk die je draagt (‘Heb je het niet koud met die blote schouders?’) en op de salade die je gemaakt hebt (‘Courgettes in december?!’). Menigeen ziet er dan ook als een berg tegenop om de hele avond aan één tafel door te brengen. Zo bekeken is alleen zijn met de feestdagen zo gek nog niet. Uit onderzoek van Relatieplanet.nl onder duizend vrijgezelle Nederlanders blijkt dan ook dat 60 procent een single kerst eigenlijk wel prettig vindt, omdat er geen verplichtingen aan de schoonfamilie zijn.

kerst, kerstdiner, maaltijd, gezellig, diner, proosten, eten

Beschermingsdrang

Hoe komt het dat schoonmoeders problemen hebben met de partner van nota bene hun eigen kind en in het bijzonder die van hun zoon? Volgens Schipper heeft dat alles te maken met de beschermingsdrang van moeders. ,,De hechte band die zij al voor de geboorte opbouwen met hun kinderen, zorgt ervoor dat ze nogal eens moeite hebben met loslaten. Een onvermijdelijk loslaatmoment in haar leven is de komst van een schoondochter of schoonzoon. En het loslaten van een zoon lijkt haar moeilijker te vallen dan van een dochter, waardoor ze de schoondochter als ‘indringer’ ziet.”

Verschil mannen en vrouwen

Familietherapeut Marion Eikelenboom ziet ook dit verschil tussen schoondochters en schoonzoons. ,,Jongens trekken in de puberteit vaak naar hun moeder toe. Vader is er om zich tegen af te zetten, moeder verstrekt de zorg die ze zich maar al te graag laten aanleunen. In tegenstelling tot meisjes, die sneller volwassen zijn, zich tegen die zorg verzetten en dingen zelf willen doen. Als je het over een ‘moederskindje’ hebt, gaat het ook meestal over jongens. Zijn moeder is immers de eerste vrouw in zijn leven. Maar die navelstreng kan ook te lang blijven bestaan. Als de zoon uit huis is, kan moeder nog steeds een beschermende rol willen spelen. Verschijnt er dan een andere vrouw ten tonele, dan ziet zij die als concurrentie. Het nieuwe meisje zal in elk geval niet snel goed genoeg zijn voor haar jochie.”

Traditiegetrouw

Met de ‘vreemde’ vrouw in de familiekring verandert de vertrouwde nestgeur. Dat is even slikken voor moeder, die nu opeens ook schoonmoeder is. Ze is bang haar kind kwijt te raken of in elk geval haar belangrijke rol te verliezen. En die angst is niet ongegrond. Vrouwen trekken altijd meer naar hun eigen moeder dan naar hun schoonmoeder, zeker als ze zelf kinderen hebben, en hun man hobbelt daar vaak zo’n beetje in mee. Dat is ook te verklaren vanuit de zogenoemde Kin Keepers-theorie: het is traditiegetrouw de vrouw die de banden met familie onderhoudt, waardoor haar eigen ouders automatisch meer op de voorgrond staan.

De zoon is daarentegen niet zo getraind in het warmhouden van die contacten, waardoor zijn moeder minder vaak op een telefoontje of bezoekje kan rekenen. Of op een uitnodiging voor kerst. Pijnlijk, zeker als zij die nalatigheid aan haar schoondochter wijt, die dit jaar haar eigen familie ‘weer eens voor heeft laten gaan’. Maar het is nu eenmaal makkelijker boos worden op de kouwe kant dan op je eigen vlees en bloed.

Kleinkinderen

Als er kleinkinderen komen, kan de relatie pas echt onder druk komen te staan. ,,Schoonouders willen vaak een stempel drukken op het gezin van hun kind”, aldus Eikelenboom. ,,Dat begint al bij de wieg, als beide families om het hardst staan te roepen dat de baby een ‘echte Jansen’ of juist een ‘echte Pietersen’ is. Iedereen wil iets van zichzelf terugzien in het kleinkind. En als schoonmoeder wil je graag dat jouw eigen normen en waarden ten aanzien van opvoeding ook in het gezin van je kind voortgezet worden.”

wintersport_skien

Eigen tradities

Vieren jullie kerst altijd in huiselijke sfeer met alle (klein)kinderen en veel pakjes onder de boom, dan zie je niet graag dat je zoon met zijn eigen gezin tijdens kerst op skivakantie gaat. Maar dat kan maar zo de gewoonte zijn van zijn vrouw, die haar eigen familietradities inbrengt. Eikelenboom: ,,In een jong gezin komen als het ware twee culturen bij elkaar die samen iets nieuws moeten vormen. Aan cliënten leg ik dat altijd uit aan de hand van kleuren. De man komt uit een blauwe familie, de vrouw uit een rode. Samen zullen ze niet óf een blauw óf een rood gezin worden, maar maken ze zelf een kleurtje. Paars, bijvoorbeeld.”

Ongevraagde adviezen

Schoonmoeder probeert de kleur van het nieuwe gezin te beïnvloeden door het geven van ongevraagde adviezen. En de schoondochter volgt ze aanvankelijk op om zo in een goed blaadje te komen, ziet Eikelenboom in haar praktijk. ,,Tips over hoe je de kerstboom versiert of een diner moet bereiden, zijn goedbedoeld, maar niet erg prettig. Op een gegeven moment wordt het de schoondochter teveel en raakt ze geïrriteerd. Dan ontstaat er al snel ruzie, helemaal als de adviezen zich uitbreiden tot het terrein van de opvoeding. Een kind is je kwetsbaarste bezit, als iemand vindt dat jij op dat gebied iets niet goed doet, komt dat keihard binnen.”

Cola en kalkoen

Jouw kinderen mogen gewoon cola bij de kalkoen; maar als je schoonmoeder er iets van zegt, ga je toch aan jezelf twijfelen. Maar hoe vermijd je dan dergelijke conflicten rondom de opvoeding? Het is zaak dat je hierover met je partner een eenduidig standpunt inneemt, aldus de familietherapeut. Uiteindelijk is híj degene die aan zijn familie duidelijk moet maken: ik begrijp dat jullie cola verderfelijk vinden, maar in ons gezin doen we dit zó. Al zal hem dat vanwege zijn loyaliteitsgevoelens niet altijd makkelijk vallen. ,,De loyaliteit van een kind naar zijn ouders noemen we verticaal,” legt Eikelenboom uit. ,,Zij hebben ervoor gezorgd dat jij er bent. Als je niet oppast wint de verticale loyaliteit het dus van de horizontale, de loyaliteit die je voelt ten aanzien van broer, zus of partner. Zo mag je zelf wel klagen over de ellenlange verhalen van je moeder aan de feestdis, maar als je partner er iets van zegt, zit je meteen boven op de kast.”

Diepgeworteld

De moeizame relatie tussen schoonmoeder en -dochter is diepgeworteld. Ook in andere culturen. In veel gemeenschappen waren of zijn het de jongens die na het huwelijk in hun vertrouwde omgeving blijven en de meisjes die voorbestemd zijn bij hun echtgenoot en zijn familie in te trekken. Tot wederzijds ongenoegen, helaas. ‘Een schoondochter zal naar haar ouderlijk huis terugrennen op blote voeten’, aldus een Armeens spreekwoord. ‘Een nieuwe schoondochter die het huis binnenkomt, is voor de schoonmoeder haar eigen begrafenis’, doen de Chinezen er nog een schepje bovenop.

Maar ook in ons land was het gebruik dat de bruid min of meer verdween uit haar familie. Op de dag van het huwelijk haalde de bruidegom haar op, waarna het stel bij zíjn familie introk. De kersverse echtgenote moest zich voegen naar de eisen van haar schoonmoeder; geen beste basis voor een goede verstandhouding. ,,En dat is nog helemaal niet zo gek lang geleden”, aldus Eikelenboom. ,,Mijn eigen moeder woonde en werkte aanvankelijk in bij haar schoonmoeder, en dat was niet makkelijk. Want oma had een winkel en een zeer uitgesproken idee over hoe die gerund moest worden. Bovendien was mijn moeder maar een eenvoudige boerendochter en dat was toch heel iets anders dan een middenstander.”

mevrouw_eten

In hun hart

Zo hiërarchisch zijn de verhoudingen gelukkig niet meer. Ontzuiling en individualisering hebben de familiebanden losser gemaakt en de wederzijdse verwachtingen wat getemperd. En al zijn er nog zoveel irritaties deze feestdagen, de verplichtingen rond kerst zijn in ieder geval een stuk minder dwingend dan ze ooit waren. Dat cliché van de ‘verschrikkelijke schoonmoeder’ is dus eigenlijk ook niet meer van deze tijd. ,,Het is nooit te laat om de vastgeroeste beeldvorming te herzien”, aldus Mineke Schipper. ,,En er zijn gelukkig genoeg schoonmoeders die hun schoondochters niet alleen in de armen sluiten, maar ook in hun hart.”

Een schoonmoeder kan ook heel belangrijk zijn voor een vrouw, vindt Eikelenboom. ,,Soms neemt ze de rol van de eigen afwezige moeder over en ontstaat er een band die helend kan zijn. En als er kleinkinderen komen, kan de inbreng van een schoonmoeder zelfs onmisbaar zijn.” Voor kinderen is het een verrijking om grootouders te hebben bij wie het anders gaat, waar ze op een andere manier kind kunnen zijn. Eikelenboom: ,,Dus als je schoonmoeder je dochtertje  tóch die lelijke, maar dure prinsessenjurk geeft, vraag je dan af: hoe erg is dat precies? Want ze heeft ook een heleboel liefde en zorg om te geven.” 

 

Tekst: Pam van der Veen